सोलापूर – भारतीय राष्ट्रीय कला व सांस्कृतिक वारसा न्यास (INTACH), इंट्याक सोलापूर शाखेच्या वतीने ‘जागतिक वारसा सप्ताहा’चे औचित्य साधून आयोजित केलेल्या द्विदिवसीय ‘वारसा फेरी’ (Heritage Walk) उपक्रमाचा पहिला दिवस आज सोलापूरकरांच्या ऐतिहासिक व आध्यात्मिक जाणिवांना समृद्ध करणारा ठरला. ‘Preserving Our Past… Inspiring Our Future’ या संकल्पनेवर आधारित या पहिल्या दिवशी इतिहासप्रेमींना बारड वाचनालय, श्री राम मंदिर आणि श्री शुभराय महाराज मठ या तीन महत्त्वाच्या ठिकाणांच्या माध्यमातून सोलापूरच्या गौरवशाली भूतकाळाचे विहंगम दर्शन घडले.
या ज्ञानयात्रेमध्ये इतिहास, साहित्य, कला आणि अध्यात्म यांचा अद्भुत संगम अनुभवण्यासाठी इंट्याक समन्वयक प्रा. डॉ. नरेंद्र काटीकर, संवादक डॉ. सीमंतिनी चाफळकर व नितीन अनवेकर यांच्यासह मोठ्या संख्येने सोलापूरचे नागरिक व इतिहासप्रेमी उपस्थित होते.
१. ज्ञान-साहित्य वारसा दर्शन: बारड वाचनालय, नवी पेठ
वारसा फेरीची सुरुवात झाली नवी पेठेतील कै. ज्ञानदेव नीलकंठसा बारड यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या बारड वाचनालयापासून. हे स्थान केवळ एक वाचनालय नसून, सोलापूरच्या साहित्य आणि ऐतिहासिक संशोधनासाठी एक अमूल्य खजिना आहे. कै. बारड यांनी आयुष्यभर जपलेला हा अनमोल संग्रह त्यांचे सुपुत्र ओमप्रकाश बारड यांनी अभ्यासकांसाठी उपलब्ध केला आहे.
या वाचनालयामध्ये पाहायला मिळालेला वारसा खरोखरच अद्भूत होता:
सोळाव्या शतकातील हस्तलिखित प्रत: या संग्रहाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे सोळाव्या (किंवा १६३० सालच्या) शतकातील हाताने लिहिलेली श्रीमद् भगवद्गीतेची दुर्मीळ प्रत. या हस्तलिखिताचे कलात्मक सौंदर्य आणि आध्यात्मिक मोल इतिहासप्रेमींना थक्क करणारे होते.
प्राचीन नाण्यांचा ठेवा: नाणे संग्रहाच्या विभागात इसवी सन पूर्व काळातील, सुमारे पहिल्या आणि दुसऱ्या शतकातील नाणी पाहायला मिळाली. सोलापूरच्या मातीत दडलेल्या प्राचीन इतिहासावर ही नाणी महत्त्वपूर्ण प्रकाश टाकतात.
ऐतिहासिक पत्रव्यवहार: स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून ते आजपर्यंतच्या महान विभूतींनी श्री. बारड कुटुंबियांना दिलेली माहिती आणि पत्रे यांचा संग्रह येथे पाहायला मिळाला. या पत्रांमधून स्वातंत्र्य चळवळ आणि त्यानंतरच्या सामाजिक-साहित्यिक बदलांचा थेट अनुभव घेता आला.
याशिवाय, लोकमान्य टिळकांनी लिहिलेल्या ‘गीतारहस्या’ची दुर्मिळ प्रतही येथे जतन करण्यात आली आहे.
बारड वाचनालयातील हा दुर्मिळ प्राचीन नाणी, पत्रे, आणि पुस्तके यांचा संग्रह पाहून सर्व इतिहासप्रेमी भारावून गेले.
२. वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना: श्री राम मंदिर, नवी पेठ
यानंतर वारसा फेरीचे दुसरे ठिकाण होते- नवी पेठेतील श्री राम मंदिर. १९१९ साली बांधलेली ही वास्तू सोलापूरच्या ‘मंदिर वाडा प्रकारा’च्या स्थापत्य शैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. गोंदवलेकर महाराजांच्या प्रेरणेने हे मंदिर उभे राहिले असून, प्रभाकर महाराजांसारख्या थोर विभूतींनी येथे दर्शनासाठी भेट दिली आहे.
या मंदिराचे स्थापत्य आणि कलाकुसर विशेष लक्ष वेधून घेणारी होती:
पाच कमानींचे वैशिष्ट्य: मंदिराचे बाह्य स्वरूप पाच कमानींच्या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळे अत्यंत आकर्षक वाटते.
संपूर्ण लाकडी अंतर्गत रचना: मंदिराचा आतील भाग (सभामंडप) संपूर्णतः लाकडी पद्धतीचा असून, छत व स्तंभांवरील नाजुक व सुबक नक्षीकाम तत्कालीन कलाकारांच्या कौशल्याची साक्ष देते. येथील द्वारपाल आणि देव-देवतांच्या मूर्ती कोरीव कामाचे उत्कृष्ट दर्शन घडवतात.
भक्कम दगडी बांधकाम: सुमारे १०८ वर्षांपूर्वीची असूनही ही इमारत आजही अत्यंत भक्कम दगडी बांधणीमुळे सुस्थितीत आहे.
कोनाड्यातील श्रीराम मूर्ती: गर्भगृहातील श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतादेवी यांच्या मूर्ती एका विशेष कोनाड्यामध्ये (Niche) स्थापन केलेल्या आहेत. या मूर्ती संगमरवरी दगडातून साकारलेल्या असून, त्यांचे सोबक व सुंदर रूप भाविक आणि इतिहासप्रेमींना शांतता देणारे होते.
या सुंदर, सुस्थितीत आणि ऐतिहासिक वाडा-मंदिर प्रकारातील इमारतीची माहिती ऐकून इतिहासप्रेमी विशेषतः वास्तुकलेच्या अभ्यासकांना अत्यंत समाधान लाभले.
३. कला-अध्यात्म केंद्र: श्री शुभराय महाराज मठ, दक्षिण कसबा पेठ
वारसा फेरीचा समारोप श्री शुभराय महाराज मठ या सोलापूरच्या अध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्रात झाला. सोलापूरचे प्रख्यात संत, कवी आणि चित्रकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या श्री शुभराय महाराज यांच्या वास्तव्याने पावन झालेल्या जागेवरच हा मठ उभा आहे.
या ठिकाणी वारसाप्रेमींना शुभराय महाराजांच्या कला आणि चरित्राची सविस्तर माहिती मिळाली:
शुभराय चित्रशैलीचा वारसा: या मठात महाराजांनी साधारणतः २०० वर्षांहून अधिक काळापूर्वी स्वतः निर्माण केलेल्या ‘शुभराय चित्रशैली’तील अनेक दुर्मिळ चित्रे पाहायला मिळाली. ही चित्रशैली सोलापूरच्या स्थानिक कला परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते आणि अनेक इतिहास अभ्यासकांसाठी संशोधनाचा विषय आहे.
नृत्य व चित्रशैली: महाराजांच्या नृत्य आणि चित्रशैली या दोन्ही कलांमधील प्राविण्यावर सविस्तर माहिती देण्यात आली.
वंशजांकडून माहिती: या अमूल्य ठेव्याची आणि मठाच्या इतिहासाची सखोल माहिती शुभराय महाराजांचे वंशज शुभांगीताई बुवा यांनी अत्यंत आत्मियतेने दिली. त्यांच्याकडून वारसा जतन आणि संवर्धनाबाबतच्या त्यांच्या प्रयत्नांची माहितीही उपस्थित इतिहासप्रेमींना मिळाली.
हा मठ केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून, सोलापूरच्या कला-सांस्कृतिक इतिहासाचा एक जीवंत ठेवा आहे.
वारसा संवर्धनाच्या चळवळीला बळ –
या यशस्वी वारसा फेरीच्या वेळी उपक्रमाचे संयोजक व इंट्याक समन्वयक प्रा. डॉ. नरेंद्र काटीकर यांनी सोलापूरच्या सुप्त ऐतिहासिक ठेव्याचे महत्त्व अधोरेखित केले. संवादक डॉ. सीमंतिनी चाफळकर आणि नितीन अनवेकर यांनी प्रत्येक ठिकाणचा इतिहास, वास्तुकला आणि आध्यात्मिक संदर्भ अत्यंत ओघवत्या भाषेत इतिहासप्रेमींसमोर मांडला, ज्यामुळे हा अनुभव अधिक ज्ञानवर्धक ठरला. डॉ. अनिता ढोबळे,अच्युत काटीकर,अतुल देशपांडे, श्रीधर खेडगीकर, प्रा.सोनाली गिरी, विजय जाधव, कृष्णा माळवेकर, यांनीही या उपक्रमात सक्रिय सहभाग नोंदवला.
या उपक्रमाने सोलापूरकरांना आपल्या शहराच्या वारसा स्थळांचे मोल समजावून सांगितले आणि वारसा जतन-संवर्धन या चळवळीला एक नवी दिशा दिली.
पुढील फेरीची सूचना – वारसा फेरीचा दुसरा दिवस उद्या, रविवार, २३ नोव्हेंबर २०२५ रोजी डॉ. द्वारकानाथ कोटणीस स्मृती संग्रहालय (सकाळी ८.०० वाजता) आणि एक्साईज ऑफिस (सकाळी १०.०० वाजता) या ठिकाणी आयोजित करण्यात आला आहे. सर्व सोलापूरकरांनी या आंतरराष्ट्रीय आणि प्रशासकीय वारसा दर्शनाच्या अद्वितीय प्रवासात सहभागी व्हावे, असे आवाहन इंट्याक, सोलापूर शाखेच्या वतीने करण्यात आले आहे.
(संपर्क: डॉ. नरेंद्र काटीकर – 9422644246, आर्किटेक्ट श्वेता कोठावळे – 9890802526)
